डि.बि.पराजुली
नेपालमा समाजसेवा भन्ने शब्द एक समय अत्यन्त पवित्र, निस्वार्थ र सम्मानित कार्यको रूपमा लिइन्थ्यो। गाउँघरमा दुःख परेका बेला सहयोग गर्ने, विपद्मा परेकालाई साथ दिने, समाजको भलोका लागि चुपचाप खटिने व्यक्तिहरूलाई समाजसेवी भनिन्थ्यो। तर पछिल्लो समय यही ‘समाजसेवा’को नाममा एउटा नयाँ विकृति जन्मिएको छ—अराजकता, आत्मप्रचार र ‘मपाईत्व’को चरम विकास।
आज सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै “समाजसेवी” बन्ने होड नै चलेको छ। फेसबुक, टिकटक, युट्युब जस्ता प्लेटफर्ममा लाइभ आएर सहयोग वितरण गर्ने, भिडियो बनाएर गरिबी देखाउने, मानवीय संवेदनालाई ‘कन्टेन्ट’ बनाउने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। सहयोगको मूल भावभन्दा पनि “म कति ठूलो समाजसेवी हुँ” भन्ने देखाउने मानसिकता हावी हुँदै गएको छ।
समाजसेवाको केन्द्रबिन्दु ‘सेवा’ हुनुपर्नेमा अहिले ‘स्वयं’ केन्द्रमा पुगेको छ। जसलाई सरल भाषामा ‘मपाईत्व’ भन्न सकिन्छ। “मैले गरेँ”, “मेरो कारण भयो”, “म नभए कसैले गर्दैन” भन्ने सोचले समाजसेवा विकृत बन्दै गएको छ।
कतिपय तथाकथित सामाजिक अभियन्ताहरू पीडितको वास्तविक समस्या समाधानभन्दा बढी आफ्नो प्रचारमा केन्द्रित देखिन्छन्। सहयोग गर्नेभन्दा पनि क्यामेरा सेट गर्ने, फोटो खिच्ने र पोस्ट गर्ने हतार बढी देखिन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले वास्तविक समाजसेवाको मर्म नै कमजोर बनाएको छ।
अझ चिन्ताजनक पक्ष के छ भने समाजसेवाको नाममा आर्थिक अपारदर्शिता, चन्दा संकलनमा अनियमितता र पीडितको भावनाको दुरुपयोग हुने घटनाहरू पनि बढ्दै गएका छन्। कतिपयले संवेदनशील घटनालाई ‘भाइरल कन्टेन्ट’ बनाएर पैसा उठाउने, तर त्यसको सही प्रयोग नहुने गुनासो पनि सुनिन थालेका छन्।
कुनै कानुनी दायराभित्र नबसी, बिना दर्ता संस्था, बिना उत्तरदायित्व “म नै संस्था हुँ” भन्ने शैलीमा काम गर्ने प्रवृत्तिले समाजमा अराजकता निम्त्याएको छ। यसले साँचो समाजसेवीहरूको विश्वास समेत घटाइरहेको छ।
पहिले पीडितलाई सम्मानका साथ सहयोग गरिन्थ्यो। अहिले भने धेरै ठाउँमा पीडितको अनुहार, घर, अवस्था सबै सार्वजनिक गरिन्छ—त्यो पनि अनुमति बिना। गरिबी, बिरामीपन र दुःखलाई देखाएर सहानुभूति बटुल्ने र त्यसैलाई लोकप्रियताको माध्यम बनाउने प्रवृत्ति अत्यन्तै संवेदनशील विषय हो।
यसले पीडितको आत्मसम्मानमा गम्भीर चोट पुर्याउँछ। सहयोग पाउनु भन्दा पहिले उनीहरू ‘कन्टेन्ट’ बन्न बाध्य छन् भन्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यो अवस्थालाई सुधार्न केही आधारभूत कदमहरू आवश्यक छन्:
- समाजसेवा गर्न चाहने व्यक्ति वा समूहलाई न्यूनतम कानुनी दायरामा ल्याउने
- आर्थिक पारदर्शिता अनिवार्य गर्ने
- पीडितको गोपनीयता र सम्मानको संरक्षण गर्ने
- सामाजिक सञ्जालमा हुने ‘प्रचारमुखी सेवा’लाई नियमन गर्ने
- साँचो समाजसेवी र देखावटी अभियन्ताबीच फरक छुट्याउने चेतना विकास गर्ने
समाजसेवा कुनै ‘स्टेज’ होइन, जहाँ उभिएर आफूलाई महान देखाइन्छ। यो त एउटा जिम्मेवारी हो, जहाँ आफूलाई भुलेर अरूका लागि काम गरिन्छ। यदि यही गति कायम रह्यो भने समाजसेवाको नाममा फैलिएको अराजकता र ‘मपाईत्व’ले समाजलाई झन् विभाजित र असंवेदनशील बनाउनेछ।
अब समय आएको छ—समाजसेवाको नाममा भइरहेको विकृतिलाई चिन्ने, प्रश्न गर्ने र साँचो सेवा र देखावटी सेवाबीच स्पष्ट रेखा कोर्ने। होइन भने, “समाजसेवा” शब्द नै विश्वास गुमाउने खतरा बढ्दै जानेछ।
